O

“OĞUZNAMƏ”- 6 (Uyğur versiyası) – Paris Milli Kitabxanasında Şefer fondunda, Supplement Turcs, 1001 sayı altında saxlanılan, uyğur əlifbası ilə əsas nüsxədən XIII-XIV yüzilliklərdə üzü köçürülmüş abidə. Oğuznamə mətni 21 vərəq, 42 səhifədən ibarətdir. Hər səhifəyə 9 sətir yerləşdirilib. I səhifədə 1 və 3 sətirlər arasında göy rəngli öküz, V səhifənin axırıncı sətrində quş şəkli, VI səhifədə 4 sətirdə təkbuynuzlu heyvan şəkli çəkilib.

Bu Oğuznamə elmi ədəbiyyatda “Oğuz kağan” adı ilə də tanınır. Oğuz xan və onun haqqında dastan barədə ilk məlumatı 1815 ildə F.Dits vermişdir. V.Radlovun xahişi ilə Şefer əlyazmanın fotosurətini ona göndərmiş, Radlov da onu 1890 ildə 8 səhifə faksimilesi ilə birlikdə ruscaya tərcümə etmişdir. 1891 ildə o, “Oğuz kağan” dastanının transkripsiyasını, almancaya tərcüməsini nəşr etmişdir. Bu abidənin ikinci nəşri Rza Nura məxsusdur. O, Oğuznaməni 1928 ildə İskəndəriyyədə (Aleksandriya) transkripsiya, tərcümə, ön söz və faksimile ilə birlikdə çap etdirmişdir. 1932 ildə bu əsəri V.Banqla Q.Rəhməti, 1959 ildə A.Şerbak, 1970 ildə M.Ergin, 1988 ildə K.Əmirəliyev, yenə həmin ildə A.Bekmıradov nəşr etmişlər. Oğuznamə indiyə qədər rusca, almanca, fransızca, türkcə, qazaxca, özbəkcə, türkməncə çap olunubdur.

Oğuznamə “Oğuz kağan” adı ilə oricinaldan ilk dəfə 1993 ildə Azərbaycanda Füzuli Bayat (Gözəlov) tərəfindən nəşr edilmişdir. Kitabda 110 səhifə tədqiqat, variant fərqləri haqqında qeyd, izahlı lüğət, mifoloci obraz və ifadələrə şərh, mətnin transkripsiyası, Azərbay267 can türkcəsi verilmişdir. Oğuznamə elə həmin ildə Şerbak nəşrinə əsasən K.Vəliyev, F.Uğurlu tərəfindən yenidən çap olunmuşdur.

Oğuznamə, yaxud “Oğuz kağan” dastanının tədqiqat tarixi onun nəşr tarixi ilə bir vaxta düşür. Bu sahədə V.Radlov, R.Nur, V.Banq, P.Peliyo, Z.Toğan, A.Bernştam, İ.Stebleva, B.Ögəl, F.Bayat, K.Əmirəliyev, A.Bekmıradov və b. filoloci, tarixi, sosialoci istiqamətdə araşdırmalar aparmışlar.

Oğuznamə oğuzların əcdadı, ilk hökmdarı, ordunun, dövlətin qurucusu Oğuz kağan haqqında başdan və sondan əskik bir dastan parçasıdır. Əlyazmada ərəb və fars sözlərinin olmaması (“dost” və “düşmən” sözləri istisna olmaqla), əski lüğət tərkibi onun ilk variantının e.ə. yazıya alındığı fikrini söyləməyə əsas verir. Bunu əl-Dəvadarinin məlumatı da təsdiqləyir. Oğuznamə VI əsrdə farscaya, IX əsrdə ərəbcəyə tərcümə edilmişdir. Deməli, Oğuznamələr bütöv şəkildə hələ çox erkən çağlardan yazıya alınıb türklərin özləri ilə gəzdirdiyi müqəddəs kitab olmuşdur.

Əski türklərin siyasi, iqtisadi, tarixi və mədəni həyatını əks etdirən “Oğuz kağan” dastanı bizə qədər gəlib çatmış ən qədim Oğuznamə nüsxəsidir. Özündə bir neçə tarixi dövrü yaşadan bu dastan, mövcud elmi fikrə görə, təqribən Elxanilər dövründə axırıncı formalaşma prosesi keçirmiş, XVI-XVII yüzilliklərə qədər həm şifahi, həm də yazılı ənənədə yanaşı yaşamışdır. “Oğuz kağan” dastanı ənənəvi dastan təhkiyəsindən fərqlənir. Bunun başlıca səbəbi katibin yalnız Oğuz xanla bağlı hissələri qısa şəkildə təqdim etmək arzusu ilə bağlıdır. Həcmcə qısa olan bu variantın başlıca mövzusu türklərin tarix səhnəsinə çıxması, ilk cahan dövlətinin qurulması, dünyanın türk ordusu tərəfindən fəthi, Oğuz elinin sağ-sol qanada bölünməsi və s-dir. Məhz həm mövzusuna, həm spesifik strukturuna görə bu dastan bir neçə cəhəti ilə həm arxaik tipli yakut, tuva, xakas, altay, şor dastanlarından, həm də klassik qırğız, özbək, qazax, Azərbaycan dastanlarından fərqlənir. Qısaca olaraq bu fərqləri aşağıdakı kimi sistemləşdirmək olar:

Əvvəla, bu dastanda onun sonuncu dəfə yazıya alındığı dövrə qədər məlum olan türk tayfalarının, demək olar ki, hamısı iştirak edir. Oğuznamədə adları keçən tayfalar oğuzların ətrafında birləşməklə dövlətin qurulmasında iştirak edirlər.

İkincisi, Oğuz kağan qıpçaq, xalaç, karluq, kanğa, bozok, üçok tayfalarının əcdadlarına ad verməklə onları tarix səhnəsinə çıxardır. İlk dəfə olaraq məhz Oğuznamədə eponim surətlər iştirak edir.

Üçüncüsü, dastanda başlıca diqqət el qurmağa və hərbi-demokratik dövlətin prinsiplərini müəyyənləşdirməyə yönəlib. Bu mənada “Oğuz kağan” ideoloci dastandır.

Dördüncüsü, həm arxaik, həm də klassik dastanlar canr çərçivəsində variasiya olunduğu halda “Oğuz kağan” ədəbi, tarixi formalarda variasiya olunur.

Oğuznamənin uyğur versiyası, çox güman ki, əd-Dəvadarinin məlumat verdiyi “Ulu xan Ata Bitikçi”yə bənzər kitab olmuşdur. O, dastandan çox əcdad haqqında müqəddəs kitabdır.

KDQ məntiqi olaraq “Oğuz kağan” dastanının davamıdır. Birincidə ayrıayrı oğuz qəhrəmanları iştirak edirsə, ikincidə tayfaların qəhrəmanlığı, başqa keyfiyyətləri öyülür. Oğuznamənin uyğur versiyası mifoloci obrazlarla zəngindir. Dastanda Tanrı oğlu Oğuz xan, xilaskar, yol göstərən Boz Qurd, Oğuz elinin düşməni Təkbuynuz, hər şeydən xəbər verən, yuxu yozan Ulu Türk, göy və yer qızları, onlardan doğulan makro və mikrokosmik obrazlar bunu təsdiqləyir. Tarixi, mifoloci, ictimai-siyasi informasiya yükünün böyüklüyünə görə bu dastan qalan bütün türk dastanlarından fərqlənir. Bu cəhətdən onda dövlətçilik, fütuhatçılıq ideologiyası qabarıq şəkildə qoyulub. Daha çox passionar ruhu qaldırmağa yönəldiyindən Oğuznamənin uyğur versiyası spesifik xüsusiyyətlərə malikdir. Ancaq “Oğuz kağan” dastanı folklor abidəsi kimi bədii-estetik təfəkkürün qaynağı, oğuz dastançılığının birincisidir. Təkcə o, tarixi abidə kimi deyil, həm də poetik mətn kimi oğuzların əxlaqi davranışlarının, normalarının məcmusu kimi də qiymətlidir.

“Oğuz kağan” dastanında kosmoloci miflə geneoloci mif bir-birinin içində verilib, daha doğrusu, bu mətndə kosmoqonik mifin təqvim və etnoqonik dilə çevrilməsi müşahidə olunur. Bu mənada dastan qədim türklərin mifoloci dünyagörüşünü də əks etdirir. Oğuzun göy və yer qızları ilə evlənməsindən doğulan altı oğlu Ülkər ulduz dəstəsinin sayına bərabərdir. Həmçinin adların göy və yer elementlərini simvolizə etməsi, nizamın mərkəzində Oğuz xanla altı oğlunun durması, övladların göyü, yeri birləşdirməsi bir daha göstərir ki, oğuz dünya modeli kosmoetnoqonik mifdən keçir. Bu altı oğul eyni zamanda 24 oğuz boyunun əcdadları olan Bozok və Üçoklardır. Deməli, Oğuz dastanında əski şaman dünyagörüşündən irəli gələn dünyanın makro və mikrokosmik modeli daşlaşıb. Dastanın son hissəsində toy motivi verilmişdir ki, burada da oğuz cəmiyyətinin dünyanın nizamına uyğun modeli formalaşdırılır. Altı, on iki, iyirmi dörd astral rəqəmləri eyni şəkildə cəmiyyətə də köçürülür.

Oğuznamədə hunlarda, göy türklərdə və sonrakı müsəlman dövlətlərində – qəznəvilərdə, səlcuqilərdə, qaraxanilərdə, xarəzmşahlarda, osmanlılarda, teymurilərdə, səfəvilərdə və b. müşahidə olunan dövlətin və ordunun iki cinaha bölünməsi poetik şəkildə Oğuz xanın iki arvadından doğulan uşaqlarının simasında reallaşır. Həm də bu bölgünün ilk prototipi yazılı şəkildə Çin mənbələrində hunlara aid edilir. Türk ənənəsində isə sağ-sol bölgüsü Oğuz ənənəsi adlandırılır.

Oğuznamənin uyğur versiyası arxaik dastan tipindədir. Bunu yaradılış və etnoqonik miflərin dastanda çoxluğu da sübut edir. Dastanda mifoloci motivlər bu və ya digər dərəcədə Oğuz rəvayətlərində və KDQ-də təkrarlanır.

Tarixçilərin böyük əksəriyyəti Oğuz kağanı hun hökmdarı Mete, yaxud Mode Şanyuyla eyniləşdirirlər. Bunu İslam salnaməçilərinin Oğuz xan, çin salnaməçilərinin Mete haqqında verdikləri məlumatın müqayisəsi də göstərir. Sonradan Oğuzu Çingiz, Buğra xan, hətta Əmir Teymurla da eyniləşdirənlər olmuşdur. Ancaq Oğuznamənin uyğur versiyasındakı Oğuz kağan daha çox epik-mifik obrazdır. O, bir neçə cəhəti ilə tarixi-xronikaların Oğuzundan fərqlənir. Bu, sadəcə olaraq, əfsanələşən hər bir tarixi cahangirin Oğuza bənzədilməsinin məntiqi yekunudur. Dastan Oğuzu daha çox Alp Ər Tonqaya yaxındır. Oğuz dastanının SkifSaka dövründən formalaşmağa başladığı, Oğuz kağanın yürüşlərinin Türküstan hökmdarı Alp Ər Tonqa yürüşlərini xatırlatması hər iki tarixi-əfsanəvi obraz arasında az qala bərabərlik işarəsi qoyur. Digər tərəfdən Biruninin, Təbərinin tarixlərində Oğuz ya Alp Ər Tonqanın nəvəsi, ya da kürəkəni mövqeyindədir. Assur, Babil mənbələrinin Aşquz, yaxud işquzlar barədə verdiyi məlumat da oğuzların Ön Asiyaya Alp Ər Tonqa komandanlığı altında gəldiyini göstərir. Başqa bir tarixi mənbədə Oğuzun (Kök Börü Quz) Alp Ər Tonqanın baş komandanı olması faktı da bu dastanın Skif-Saka dövründən, yəni e.ə. VII əsrdən formalaşmağa başladığını təsdiqləyir.

Oğuznamənin uyğur versiyası poetik strukturu baxımından kamil sənət əsəridir. Oğuz dastançılıq ənənəsinə uyğun “Oğuz kağan” nəsr və nəzmlə ifa olunmuş, yazıya köçürülərkən bu prinsip qismən də olsa gözlənilmişdir. Dastanın nəsr dilində zəngin təşbehlər, metaforalarla yanaşı səcc də özünü göstərir. Uyğur əlifbasının spesifikasına uyğun olaraq dastanda nəzmlə nəsr birbirindən fərqləndirilmir. Bununla yanaşı, Oğuznamədə 40 misraya yaxın şer parçası var. Bu şeir parçalarının sayca az olduğunu deyənlərlə (Rza Nur) yanaşı, onun çox olduğunu deyənlər də var (P.Peliyo, İ.Stebleva). Dastanda səkkizlikdə (gəraylı formasında) yazılmış şeir parçaları kəmiyyətcə çoxluq təşkil edir. Həm də bu şeir müasir poetikanın şerə verdiyi tələblərə uyğun gəlir. Aşağıdakı misralardan bunu aydın görmək olur:

Ay oğullar, köb men aştum (4 + 4)

Uruşğular köb men kördüm (4 + 4)

Cıda bilə köb ok attum (4 + 4)

Ayğır bilə köb yürüdüm (4 + 4)

Düşmanlarnı yığlağurdum (4 + 4)

Dostlarumnı men küldürdüm (4 + 4)

Gök Tenriqə men ötədüm (4 + 4)

Sizlərqə berəmən yurtum (3 + 5)

Bu səkkiz misralıq şeirdə hətta misra bölgüsü də sabitdir. Yalnız axırıncı misrada təqt pozulub. Qafiyə axıra qədər um-üm şəklində gedir və fel şəkilçisinin qafiyələnməsidir. Dastandakı bəzi şeirlər qədim türk şeri kimi assonans qafiyəlidir. Qədim uyğur ədəbiyyatı üçün səciyyəvi olan alliterasiya, paralelizm, ritm, intonasiya, qulaq qafiyələri “Oğuz kağan” dastanı üçün də xarakterikdir.

Oğuznamənin uyğur versiyasının dili “c” və “y”-laşan oğuz karluq dilidir. Məsələn, “carlık berdi”, “yaruk tüşti”. Bəzən bir söz iki cür – həm “c” ilə, həm də “y” ilə yazılıb. Məsələn, cumşadı, yumşadı, curuk, yaruk və s. Bununla yanaşı, dastanın dilində uyğur dilindən alınmış leksik vahidlər də vardır. Oğuznamənin uyğur versiyasının dilində monqol dilindən alınan sözlərin olması onun XIII yüzillikdən sonra təkrar köçürülməsi zamanı mətnə daxil olmuşdur. Məsələn “bendənq” “nökər” və s. sözlər buna misal ola bilər.

Tarixi, dilçilik, ədəbi kateqoriyaların inkişafı baxımından Oğuz dastanı qiymətli mənbədir. Onun kultroloci aspektdən araşdırılması ümumən Oğuznamələrin qayəsini, məqsədini, yönünü müəyyənləşdirməyə xidmət edər.